Özel Eğitim

ÖZEL EĞİTİMDE TEMEL KAVRAMLAR

 

Özel eğitim gerektiren birey:Özel gereksinimli çocuklar MEB ÖEH Yönetmeliğinin Özel eğitim gerektiren birey terimi altında ;Çeşitli nedenlerle  bireysel özellikleri ve eğitim yeterlilikleri açısından akranlarından beklenilen düzeyde farklılık  gösteren birey olarak tanımlanmaktadır.

Zedelenme :Bireyin doğum öncesi doğum anı  veya doğum sonrası oluşan çeşitli etmenlerle organların işlevlerini yerine getirmede ve görevlerini yapmada etkili olan zorlanım durumudur.

Yetersizlik:Zihinsel fiziksel davranışsal yada duyu organlarının zedelenmeye bağlı olarak tümü yada kısmen işlevlerinde gözlenen kayıpların ortaya çıkardığı durumu ifade eder.Birey yetersizliğe bağlı olarak  çoğu kimsenin gördüğü gibi görmeyebilir yada öğrendiği gibi öğrenmeyebilir.

 

Engel:Yetersizliği  yada özrü olan  bireyin çevreyle etkileşimde  karşılaştığı  problemi tanımlamaktadır.Engel kişinin çevreye  uyum sağlayamamasını kapsar.Kişinin yetersizliği  nedeniyle çevreye uyum sağlayamamasından kaynaklanır.Yetersizlik bazı ortamlarda engele yol açabilir.Yetersizliğin engele dönüşmemesi için dikkate alınması gereken iki temel konu vardır.

1 Yetersizliği olan çocuğa özel yetiştirilmiş öğretmenler  özel düzenlenmiş BEP ve uygun öğretim stratejileri ile  bilgi ve beceri kazandırılarak

2 Yetersizliği olan çocuğun içinde yaşadığı çevreyi onun yaşayabileceği hale getirmek

 

 

Yetersizliği öne çıkaran ve çocuğun kendisini arka plana atan  yaklaşımda doğal olarak yetersizlikleri belirleyen etiketler kullanılmaktadır.Etiketlemenin çeşitli faydaları olduğu gibi sakıncaları da vardır.

 

Etiketlemenin sakıncaları

-Etiketleme bireyin  yetersizliği üzerinde durduğu için bireyin neleri yaptığı ya da yapabileceği değil  yapamadıklarına odaklanır.

-Çocuğun arkadaşları ve akranları tarafından damgalanmasına ve reddedilmesine yol açmaktadır.

-Çocuğun özgüven geliştirmesini olumsuz yönde etkiler

-Düşük beklenti geliştirilmesine neden olur.

-Yanlış öğrenmeler için mazeret olur.

-Çocuğu normallerden uzak tutar.

 

Etiketlemenin ön plana çıktığı ve tıbbi tanılamaya dayalı bu geleneksel yaklaşım yerini artık günümüzde çeşitli yetersizliği olan çocuğun topluma tam katılımını engelleyen etmenleri ortadan kaldırmaya yada en aza indirmeye çabalayan düzenlemeleri savunan yaklaşımlara bırakmaktadır.

 

En az kısıtlayıcı ortam:Bu ortam genellikle çocuğun yetersizliği olmayan akranlarıyla yaşadığı çevreden ailesinden mümkün olduğunca en az ölçüde ayrı tutulmasını ve çocuğun gelişimini en üst düzeyde geliştirmeyi amaçlayan ortamlardır.Normalleştirme amaçlanmaktadır.

 

Erken müdahale:Yetersizliği yada gelişimi risk altında bulunan erken çocukluk dönemindeki  çocuklar için özel eğitim ve ilgili hizmetlerin durum saptanır saptanmaz uygulamaya başlamasına erken müdahale denilmektedir.

 

Normalleştirme :Yatılı kurumlardan vazgeçme ve kaynaştırmadır.Bireyin sahip olduğu yetersizliğin engel durumuna dönüşmemesi için mümkün olan her tür çevresel ve eğitsel ortamdaki düzenlemelerdir.

 

Kaynaştırma:Özel gereksinimi olan çocukların günlük yaşamda engelli olmayan bireylerle etkileşimde bulunmalarını sağlayacak olanakları vermek üzere aynı eğitim ortamında birlikte ancak kendi gizil güç ve yeteneklerine uygun olarak bireysel eğitim programlarıyla eğitim olanağı sağlayan düzenlemelerdir.

 

Kaynaştırmanın ilkeleri

 

1Bütün yetersizliği olan çocuklara fark gözetmeksizin eğitim olanağı sağlanmalıdır.

2Yetersizliği olan çocukların hepsi sürekli değerlendirmeye alınmalıdır.

3Özel gereksinimli her çocuk için BEP uygulanmalıdır.

4Yetersizliği olan çocukların mümkün olduğunca engelli olmayan çocuklarla birlikte aynı sınıflarda eğitilmelidir.

5Çocuğu eğitim biçimi ve ortam için ana baba ve eğiticilerle birlikte karar verilmelidir.

6Anababalar okulda çocuğa sunulan eğitimin bir parçası olmalıdır.

 

Kaynaştırmanın yararları

 

1Engelli çocuklar normal çocuğun davranışlarını gözlemleyerek ve model alarak toplumca benimsenen davranışlar kazanabilir.

2Kaynaştırma eğitiminden faydalanan çocuk akran grubu içerisinde sosyalleşme sürecini hızlandırır ve kaynaştırma eğitimi sonrası toplum içerisinde sosyal yaşama daha kolay adapte olur.

3Normal çocuklarla birlikte olan engelli çocuk akran grubu içerisinde sosyal etkileşim ve akademik çalışmalarda istekli ve cesaretli olur.

4Engelli çocuğun normallerle birlikte olması dil ve zihin kapasitesinin gelişimini hızlandırır.

5Engelli çocuğa sahip anne babalar çocuklarının diğer bireylerle nasıl etkileşimde bulunduklarını gördükçe çocukları hakkında daha gerçekçi  olmaya başlarlar İstenmeyen bazı davranışların sadece özürlü çocuklar özgü olmadığını normal çocuklarında benzer davranışlara sahip olabileceklerini fark ederler

6Engelli çocuğa sahip anne babalar çocuklarının normal sınıfta eğitim görmeleri nedeniyle psikolojik olarak rahatlayacaklar ve çocuklarını daha kolay kabul edeceklerdir.

7Çocukların toplumla kaynaşması velileri de rahatlatacak ve onlarında toplumla kaynaşması kolaylaşacaktır.

8Engelli çocukların toplum içinde tüketici olmaktan çıkıp üretici olmaları sağlanır.

9Normal çocuklar engelli çocuklarla kuracakları iletişimlerde bireysel farklılıkları daha çabuk kabul edeceklerdir.

10Kaynaştırma eğitimi normal çocukların da kaynaştırma eğitimi kapsamındaki  akranlarını daha yakından tanıma  iletişim kurma ve bu konuda duyarlı hale gelmelerini sağlayacaktır.

11Kaynaştırma eğitimi kapsamındaki öğrencilerin öğretmenleri uyguladıkları değişik yöntemlerle mesleki yeterliliklerini artıracaklar deneyim zenginliği yaşayacaklardır.

Özel eğitim : Özel eğitim çocukluktan farklı ve özel gereksinimli çocuklara sunulan üstün özellikleri olanları yetenekleri doğrultusunda yetersizliği engele dönüştürmeyi önleyen engelli bireyi kendine yeterli hale getirerek topluma kaynaşmasını ve bağımsız üretici bireyler olmasını destekleyecek becerilerle donatan eğitimdir.Özel eğitim genel eğitim sisteminin ayrılmaz bir parçasıdır.Özel eğitimi genel eğitimden farklı kılan ve onu özel yapan kimi kapsar? neyi öğretir ?nasıl öğretir? ve nerede uygulanır ?sorularının yanıtında yer almaktadır.

 

Okul aile birlikteliği: Okul personeli aileyi anladıkça aile ilişkilerinin daha aktif olmasını sağlar buda çocuğun eğitiminin başarısını artırır.

 

 

KAYNAŞTIRMA ORTAMINDA ÖĞRETİMİN DÜZENLENMESİ

 

Kaynaştırma öğrencisi olan öğretmenin  hem yetersizliği olan bireyin hem de sınıftaki diğer öğrencilerin ihtiyaçlarının karşılanması için 4 temel ilkeyi bilmesi gerekir.

 

1 Bütün öğrenciler öğrenebilir:

Yetersizliğe sahip olmak  yeni beceri bilgi ve davranışların edinilmesine engel değildir.Her öğrencinin öğrenme hızı farklıdır.Önemli olan öğrencinin neler yapabileceğini bilmek yapamadıklarıyla ilgili de uygun öğretimi sunmaktır.

 

2Öğrenem davranış değişikliğidir:

Öğrenciler yeni beceriler öğrendiğinde daha önceden öğrendikleri becerilerde uzmanlaşırlar.

 

3Öğretim ortam düzenlemeyi içerir:

Öğrenme bir davranış değişikliği ise öğretimde, öğrenme ortamlarının istenilen davranışların kazanılması için düzenlenmesidir.Bu nedenle öğretmen öğretimin gerçekleştirilmesi için davranış öncesi ve davranış sonrası faktörleri kontrol etmelidir.Ders anlatımı gibi etkinlikler davranış öncesi düzenlemelerdir.Davranış sonrası etkinlikler ise davranışı izleyen ödül ve cezalardır.Öğrenme öncesi ve sonrası bir çok teknik uygulanabilir.

 

4 Veri toplama öğretimi etkili hale getirir:

Öğretmen öğretim öncesinde ve sonun da öğrencinin performansını ve gösterdiği gelişimi kaydetmelidir.Davranış istenilen şekilde gerçekleşmemişse öğretim süreci ve düzenlemeler tekrar gözden geçirilir.

 

Öğretim öncesi düzenlemeler.

 

1öğretilecek içeriğin seçilmesi:

Aile ile görüşmeler öğrenci gözlemleri ve değerlendirme araçları ile yapılan çok yönlü değerlendirmelerle yetersizlikten etkilenmiş öğrenci ,gereksinimleri belirlenmiş olarak kaynaştırma ortamına yerleştirilmelidir.Öğretmen gereksinim alanlarına göre öğretilecek içeriği seçerken müfredattan yararlanır.İçeriğe karar verilirken öğretilecek içeriğin öğrencinin ihtiyaçlarını  ne kadar karşıladığına dikkat edilmelidir.İçerik bilgilerden becerilerden ve kavramlardan oluşabilir.İçerik öğrenci için en gerekli olanlardan seçilmelidir.İçerik seçimi yapılırken öğrencinin performansı göz önünde bulundurulmalıdır.

 

2Öğretilecek İçeriğin analiz edilmesi :

Öğretilecek konu kavramsa kavram analizi beceri ise beceri analizi yapılamalıdır.Seçilen içerik alt basamaklar  ayrılmalıdır.Öğretilecek konu bilgi ise bu bilgiler basitten zora  özelden genele veya çocuğun yakın çevresinden uzak çevresine doğru sıralanmalıdır

 

3Amaçların belirlenmesi:

İçerik analiz edildikten sonra öğretmen bu içerikte öğrencinin performans düzeyini belirlemelidir. Öğretmen ayrıntılı değerlendirme aşamasına gelmiştir.Ayrıntılı değerlendirme ölçüt bağımlı testler kullanılarak yapılır.Ayrıntılı değerlendirmede öğrencinin performans düzeyi belirlendikten sonra öğretim amaçları saptanır.Öğretim amaçları öğrencini ders sonunda gerçekleştireceği amaçlardır.Amaç yazılırken açık gözlenebilir ve ölçülebilir ifadelerle yazılmalıdır.Ölçüt belirlenmelidir.Amaçlarda öğrenciden neyi gerçekleştirmesi beklendiği hangi koşullarda gerçekleştirmesi gerektiği belirlenmelidir.

 

4Yöntyem seçimi:

İçeriği tek bir yöntemle öğretmek mümkün değildir.Öğretmen sınıfında uygulayacağı öğretim yöntemlerinin etkililik ve sınırlılıklarını bilmelidir.

 

5Materyalin öğrencinin ihtiyacına göre düzenlenmesi :

Öğretim materyalleri çok değişiktir. Öğrencinin yetersizlikten etkilenme durumuna  öğrenme özelliklerine göre materyaller hazırlanır.Her materyal öğrenci için uygun olmayabilir.Ders kitaplarındaki metinler hem içerik hem de biçim olarak öğrencinin düzeyine uyarlanmalıdır.

 

6Ortam düzenlenmesi :

A)Fiziksel ortamın düzenlenmesi:Sınıftaki öğrenci sayısı, sınıfın büyüklüğü, sınıfın çalışma koşulları, sınıfta bulunan sıralar ve özel cihazlar bu düzenlemelerin yapılmasında önemli rol oynar.Öğrencinin yetersizlikten etkilenme durumuna göre çalışma koşullarını öğrencinin en iyi yararlanabileceği şekilde sınıf düzenlenmelidir.Tüm amaçlar sınıf ortamında kazandırılamayabilir bazı beceriler için sınıf ortamı dışında sunumlar yapılabilir.

B)Öğretim ortamlarının düzenlenmesi:Öğretim amaçlarını gerçekleştirmek için Öğretmen sunumlarını farklı  öğretim  ortamlarında yapabilir.Bu öğretim ortamları öğretim amaçlarına ve öğrenci özelliklerine göre oluşturulmalıdır.Öğretmen tüm sınıfa yada birebir öğretim yada öğrencileri eşli olarak çalıştırabilir.

 

7Öğrencilerin uygulamalarını kontrol edebilecek sistemin kurulması:

Öğretmen çeşitli kontrol sistemlerini benimseyebilir.Kendisi öğrenciyi uygulamalar sırasında kontrol edebilir yada ev ödevleri verebilir.

 

8Kuralların belirlenmesi ve sınıf rutinlerinin oluşturulması:

Öğretmen etkili sunumu gerçekleştirmek için sınıf kontrolünü sağlamalıdır.Öğrenciden çalışma sonunda ne bekliyorsa açıklamalı ve aşamaları belirtmelidir.Ders sırasında materyalleri tanıtmalı materyali nasıl göstereceği nasıl okuyacağı nasıl yazacağı açıklanmalıdır.Öğretmen kuralları açıklarken hep olumlu cümleler kullanmalı öğrencilerin yapmaması gerekenleri değil yapması gerekenler üzerinde durmalıdır.Öğretmenin sınıf rutinleri oluşturması sınıf kontrolünü sağlamasında önemli rol oynar.Öğrenciler ne yapacaklarını, nerede olacaklarını, nasıl davranmaları gerektiğini bilmelidirler.Bunun için öğretmen sınıf kurallarını açık ve net ortaya koymalıdır.Öğretmen öğrencilere bu davranışları öğretmek için onlara model olmalı ip uçları vermeli daha sonra ipuçlarını çekerek öğrencilerin bağımsız olarak yapmalarını sağlamalıdır.

 

 

9Öğretim süresdinin belirlenmesi:

Okullarımızda öğretim zamanı ders programında belirlenmiştir.Özel gereksinimli öğrenciler içinse kısa ve uzun dönemli amaçlara ulaşmak için gerekli öğretimsel amaçlara ulaşmak için öğretimsel amaçlar ders saatine göre ayarlanmalıdır.

 

 

Öğretim sırasında yapılacak düzenlemeler

 

1)Kısa dönemli amacı açıklama :

Ders sonunda öğrencinin neler öğreneceği açıklanmalıdır.Amacın söylenmesi konunun sınırlarının belirlenmesi açısından önemlidir.

 

2)Öğrenciyi öğrenmeye hazırlama:

Öğretilecek içeriğin önemi açıklanmalıdır.İşlenecek konunun yaşantımızdaki önemi belirtilerek öğrenci derse güdülenmelidir.

3)Gözden geçirme ve önceki bilgileri hatırlatma ve sunulacak içerikle ilgili ilişki kurma :

Yeni bir konunun sunumuna başlamadan önce önceki öğrenmeler kontrol edilir.Gözden geçirmeyle önceki öğrenmedeki eksiklikler tamamlanır böylece bir sonraki konuya hazırlık yapılır.Önceki öğrenmeler hatırlatılarak yeni sunulacak içerikle ilişkisin kurarak öğrenci öğrenmeye hazır hale getirilir.

4)Örgütleyiciler kullanarak sunuma başlama :

Öğretmen sunuma başlarken resimlerden grafiklerden sözel açıklamalardan yararlanarak öğretilecek içeriğin ana hatlarını belirten sunumlar yapmalıdır.

5)Basamak basamak sunum:

Öğretmen konunun zorluğuna öğrencilerin performansına göre ne kadar sunum yapacağı ve ne zaman soru soracağına karar vermelidir.

6)Açık ve akıcı anlatım:Öğrenmenin ifadeleri net ve açık olmalıdır.Öğrencilerin performansına göre seçeceği kelimelere  ve cümle uzunluklarına dikkat etmelidir.Açık ve anlaşılır yönergeler vermelidir.

7)Konuların sunumu sırasında örneklerin çoğaltılması materyal zenginliğine yer verilmesi:Örnekler çoğaldıkça öğrencinin sunulan konu ile ilgili yaşantıları zenginleşir.Sunulan konulara göre verilecek örnekler ve kullanılacak materyaller farklılık gösterir

8)Özetlemeler yapma ve sunulan içeriği hatırlatma :

İçeriğin sunumu sırasında anlatılanlarla yeni anlatılacaklar arasında bağ kurarak sunulacak konunun ifade edilmesi konu bütünlüğünü oluşturur.

 

9)Kontroller yapma:

Öğretmen öğrenciden o zamana kadar anlatılanları özetlemesini konunun ana hatlarını söylemesini veya doğrudan anlattığı yere kadar öğretmeyi amaçladığı basamaklara yönelik sorulara cevap vermesini isteyebilir.Öğrenme güçlüğü olan çocuklara daha az sunum daha sık kontrol yapılmalıdır.

 

10)Uygulama yapma :

İki tip uygulama vardır birincisi rehberli uygulama ikincisi bağımsız uygulamadır.Rehberli uygulamada amaç öğrencinin sunulan konuda yardım alarak bağımsızlaşmasını sağlamaktır.Rehberli uygulamada ip uçları verilerek ve yardım yapılarak  öğrencinin sonuca ulaşması sağlanır.Bağımsız uygulamada ise öğrencinin içeriği kazanıp kazanmadığına karar  verilir.

11)Yanlışların  düzeltilmesi  dönüt verme ve pekiştirme :

Öğretmenler alıştırmalar yaptırırken  öğrencilerin yanlışları düzeltilmeli dönüt vermeli ve öğrencinin doğru cevapları pekiştirilmelidir.Öğrenci yanlış yaptığında ya da cevap vermediğinde öğretmen soruyu basitleştirebilir ipuçları verebilir konuyu yeniden anlatabilir.Onları eleştirmek yerine yanlışları düzeltilmelidir.Rehberli uygulamalar sırasında öğretmen sorduğu sorulara verilen cevaplarla ilgili dönüt vermelidir.Cevap doğru ise doğru olduğu belirtilmelidir.Öğretmen cevabı nasıl bulduğunu göstermelidir.Buna işlem dönütü denir.

 

 

Dönüt verilirken şunlara dikkat edilmelidir.

 

 

-Her alıştırmadan sonra hemen dönüt verilmelidir

.

-Öğrenciye doğru cevabı bulacak dönütler vermelidir.

 

-Dönütler öğrencinin düzeyine uygun olmalıdır.

 

-Verilen dönütler olumsuz davranışları çoğaltmamalıdır.

 

-Doğru cevaplar ödüllendirilmelidir

 

-Yanlış cevaplar düzeltilmelidir.

 

-Sonuçtan çok işlem üzerinde durulmalıdır.

 

 

Öğretim amaçları gerçekleştiğinde öğretmen öğrenciyi pekiştirmelidir.Öğretmen öğrenciye övgüde bulunarak öğrenciye gülümseyerek etkinlikler oluşturarak yıldız, kupon, puan gibi anında verilen semboller kullanarak pekiştirilir.

 

Öğretim sonu düzenlemeler.

 

 

1)Öğretim sonu değerlendirilmesi :

Öğretim sürecinin sonunda öğrenmenin gerçekleşip gerçekleşmediğinin saptanması gerekir.Değerlendirmeler öğretmenin bir sonraki öğretim oturumunda ne yapacağına kara vermesine yardımcı olur.Öğretmen engelli öğrenci için her oturum sonunda kayıt çizelgesi tutup değerlendirmeyi kaydetmelidir.Öğretmen sadece öğrenciyi değil kendini de değerlendirmelidir.

 

 

2)Ä°zleme ve genelleme deÄŸerlendirmesi:

Öğrenciler öğrendikleri becerilerde bağımsızlaşabilirler fakat öğrendikleri becerileri farklı ortamlara materyallere benzer becerilere genellemede güçlükleri olabilir.Öğretmen genellemeyi başaramayan öğrencilerin öğretilen beceriyi farklı durumlarda nasıl kullanacağını göstermelidir.