Üstün Zekâlı Çocuk

Üstün Zekâ  ve YetenekLİ ÇOCUKLARIN BELİRLENMESİ VE SINIF İÇİNDE ÖĞRETMEN NE YAPMALI?

Uzm. Devrim KOÇER

Psikolojik Danışman

 

Günümüzde yaşam koşulları ve toplum yönetimi yönünden dün-yamız akıl almaz bir yarış içindedir. Üstün zekâlı ve yetenekli bil-ginler, buluşçular, sanatçılar olmasaydı hayatımız sıkıntılı, güç ve anlamsız olacaktı. Olayları değerlendirirken daha sınırlı ve sığ de-ğerlendirecektik. Dünyamızın üstün zekâ ve yeteneğe sahip insan-lara her zaman ihtiyacı vardır.

MEB, üstün veya özel yeteneği; zekâ, yaratıcılık, sanat, spor, liderlik kapasitesi veya akademik alanlarda akranlarına göre üst seviyede performans gösterme durumu olarak tanımlamıştır.

Üstün zekâlı çocuklar zekâ testlerinde sürekli olarak 130 ve da-ha yukarı zekâ bölümü sağlayan; kendi yaşıtları arasında rasgele seçilmiş bir kümenin % 98’inden üstün olan çocuklardır. Özel yete-nekliler ise, zekâ bölümü sürekli olarak 120 ve daha yukarı olup da güzel sanatlar, matematik, fen ve teknik gibi alanlarda yaşıtların-dan belirgin ölçüde üstün olan çocuklardır.[i]

Parlak çocuk ile üstün zekâlı çocuk arasında farklılıklar bulun-maktadır. Bu durum aşağıdaki Tablo-2’de verilmiştir.[ii]^, [iii]^, [iv]

 

Üstün Zekâ ve Yetenekli Çocuklarla İlgili Yanlış Kanı ve Bilgiler

Üstün zekâ ve yetenekli çocuklarla ilgili yanlış kanı ve bilgiler şunlardır:[v]

1.   Davranış ve ruhsal bozukluklar gözlenir,

2.   Erken gelişirler ve erken sonlanırlar, kısa ömürlüdürler,

3.   Aşırı hareketlidirler,

4.   Sıska, kısa boylu, iri kafalı, çelimsiz ve gözlüklü olurlar,

5.   Uyumsuzdurlar,

6.   Tek başına oyun oynamaktan hoşlanırlar,

7.   Her ortamda yetişirler,

8.   Kardeşlerinin en küçüğünün üstün veya özel yetenekli ol-ma olasılığı yüksektir,

9.   Bu çocukları eğitirsek seçkin bir sınıf yaratılır,

10.    Toplumsal açıdan geridirler,

11.    Bencildirler,

12.    Diğer insanları aşağılamaktan hoşlanırlar,

13.    Sınıflarında “inek” olarak adlandırılan öğrencilerdir.

 

Tablo-2: Parlak Çocuk İle Üstün Zekâlı Çocuk Arasındaki Fark

 

 

Bebeklik ve Okul Öncesi Dönemde Üstün Zekâ ve Yetenekli Çocukların Özellikleri

Üstün zekâ ve yetenekli çocukların anne babalarıyla yapılan çalışmalarının sonuçlarına göre bebeklik ve erken çocukluk döne-mine ilişkin üstün çocukların dikkat çeken özellikleri şunlardır:[vi]

1.    Uyaranlara karşı çok duyarlı olma,

2.    Uzun süreli dikkat,

3.    Çok güçlü, mükemmel bellek,

4.    Çabuk öğrenebilme,

5.    Erken konuşma,

6.    İleri düzeyde (ortalama üstü) sözcük dağarcığı,

7.    Çok meraklı olma,

8.   Dikkatli gözlemcilik,

9.   Güçlü hayal gücü,

10.    Yüksek düzeyde yaratıcılık,

11.    2 yaşında alfabedeki harfleri tanıma,

12.    4 yaşında okuyabilme,

13.    Mükemmeliyetçilik (kusursuzluk),

14.    Yaşça büyük arkadaşlar edinme,

15.    Yalnız başına oynamaktan zevk alma,

16.    Dürüstlük ve adaletli olma,

17.    Yaşına göre olgun olma,

18.    Yaşına göre olgun davranma,

19.    Yüksek düzeyde rekabetçi olma,

20.    Güçlü liderlik yeteneği,

21.    Pek çok alana ilgi duyma.

 

Üstün Zekâ ve Yetenekli Çocukların Özellikleri

Üstün zekâ ve yetenekli çocukların özelliklerini; zihinsel, fizik-sel, sosyal, kişilik ile müzik, resim, matematik fen ve sosyal alanın-daki yeteneklerine göre sıralayabiliriz.[vii]^, [viii]^, [ix]^, [x]^, [xi]^, [xii]^, [xiii]^, [xiv]^, [xv]

 

Zihinsel Özellikleri

·   Gelişimin tüm alanlarında yaşıtlarının ilerisindedirler.

·   Zihinsel ve fiziksel olarak büyük bir enerjiye sahiptirler.

·   Erken yürür, erken konuşur, okumayı erken yaşta öğrenirler.

·   Yaşıtlarına göre dikkatlerini uzun süre yoğunlaştırırlar.

·   Kolaylıkla kavram oluştururlar.

·   Düşünceleri akıcıdır.

·   Zengin sözcük hazinesine sahiptirler. Kelimeleri doğru telaf-fuz ederler, yerli yerinde kullanırlar ve akıcı bir konuşmaları vardır.

·   Kendi başlarına okumayı öğrenirler.

·   Sayılara erkenden ilgi duyabilirler.

·   Zaman kavramı erken gelişilebilir.

·   Yeni mekanik aletler keşfedip inşa edebilirler.

·   İki işi aynı anda yapabilirler.

·   Çabuk öğrenme, kavrama, akılda tutma yetkinliğine sahiptirler.

·   Güçlü bir gözlem gücüne sahiptirler.

·   Neden-sonuç ilişkilerine ilgi duyarlar.

·   Güçlü bir belleğe sahiptirler.

·   Sınıf düzeylerinin en az 2 yıl üstündeki kitapları okumaktan hoşlanırlar.

·   Genelleme yapmada, ilişkileri görmede, bilgilerin transferin-de, mantıksal çağrışımında ileridirler.

·   Hazırcevap, uyanık ve girgindirler.

·   Başladıkları görevleri bitirmek için kendilerine daha fazla sü-re tanınmasını isterler.

·   Çeşitli alanlarda özel yetenekleri vardır.

·   Sürekli soru sorarlar, meraklıdırlar, öğrenme ve bilgiye aç-lık duyarlar.

·   Ayrıntılara olağanüstü dikkat ederler.

·   Birbirlerini takip eden konular, olaylar dizisi karşısında son-raki adımı tahmin edebilirler.

·   Derin ve geniş ilgi alanlarına sahiptirler. Bir alanda öğren-dikleri konu ile bir başka alanda öğrendikleri konu arasında akla yatkın ilişkiler kurabilirler.

·   Karmaşık ve zor problemlerden hoşlanır ve yaşıtlarının çö-zemediği problemleri çözebilirler.

·   Başarı oldukları alanda yüksek performans ve potansiyel ka-biliyetlerini tek başına veya birleştirerek kendilerini gösterirler.

·   Sorumluluk duyguları kuvvetlidir. Sorumluluk almayı çok is-ter ve bunu yerine getirmekten hoşlanırlar.

·   Gözlem güçleri vardır.

·   Kendilerine güvenleri tamdır.

·   Duyarlıdırlar, başkalarına karşı empati duyarlar.

·   Güçlü bir konsantrasyona sahiptirler. Amaçlarına ulaşmak-tan ve başarıdan zevk duyarlar.

·   Orijinal ve eleştirel düşünceye sahiptirler.

·   Başkalarıyla kolayca işbirliği yaparlar.

·   Alçak gönüllüdürler, başkalarına yardım etmekten hoşlanır-lar.

Fiziksel Özellikleri

·   Genelde fiziksel yapıları ve genel sağlıkları normalin üstün-dedir.

·   Doğumda, normalden daha ağırdırlar.

·   Boy uzunlukları ve ağırlıkları normal çocuk grubuna göre daha fazladır.

·   Duyu organı bozuklukları, bedensel sakatlık, diş bozukluk-ları ve çürüklüğü daha az görülür.

·   Üstün nitelikte sinir sistemine sahiptirler.

·   Kuvvetlidirler ve koordinasyon gerektiren etkinliklerde tepki-leri daha hızlıdır.

·   Aşırı duyarlı sinir sistemine sahip olabilir; bebeklik dönemin-de daha az uyku gereksinimi duymalarıyla dikkat çekebilirler. Yük-sek fiziki enerjiye sahip üstün çocuklar hiperaktif çocuklarla karıştı-rılmamalıdır.

Sosyal Gelişim Özellikleri

·   Kendilerinden en az 2 yaş büyük çocuklarla karmaşık oyun oynama eğilimindedirler.

·   Karşısındakilerin düşüncelerini, duygularını ve isteklerini kes-tirebilme yeteneğine sahiptirler.

·   Grup içindeki liderliğin amacı ve işlevini kavrayabilmeleri; di-ğerlerinin gereksinim ve ilgilerine duyarlı olabilmeleri nedeniyle, genellikle lider olma eğilimindedirler.

·   Espri yetenekleri gelişmiştir.

·   Arkadaşları arasında popülerdir.

Kişilik Özellikleri

·   Bağımsız olma özelliği gösterirler.

·   Yüksek amaç ve ideallere sahiptirler.

·   Bir etkinliğe başlamak için kuvvete ihtiyaç duymazlar, yani içten denetimlidirler.

·   Yaşamlarındaki olayları denetim altına alabileceklerine ina-nırlar, kaderci değildirler.

·   Aşırı duygusal olabilirler.

·   Olağanüstü duygusal derinlik ve yoğunluk özelliği göstere-bilirler.

·   Çevresindeki bireylerin kendileri hakkındaki beklentilerine ve duygularına da aşırı duyarlıdırlar. Eleştirilere tahammül edeme-me özelikleri, onları yüksek başarı ve takdir gereksinimi içine soka-bilir.

Müzik Alanındaki Yetenek Özellikleri

·   Hızlı ve kolay öğrendikleri için nota yazımında çabukturlar.

·   Ritim ve melodiye diğer çocuklardan fazla tepkide bulunur-lar.

·   Müzikle çok ilgilenirler. Kaset, CD dinler; nerede müzik et-kinliği varsa ona katılmak isterler.

·   Müzik parçaları bestelemeye büyük istek ve çaba gösterir-ler.

·   Başkaları şarkı söylerken onlara katılmaktan hoşlanırlar.

·   Duygu ve düşüncelerini anlatmak için sık sık müziği araç olarak kullanırlar.

·   Çeşitli müzik aletleriyle ilgilenir, onları çalmayı denerler.

·   Şarkıcılar ve müzik parçaları ile ilgili koleksiyonlar yaparlar.

·   Dinledikleri şarkıyı kısa zamanda öğrenir, anlamlı ve uygun şekilde söylerler.

·   Hayalleri güçlüğü olduğu için farklı enstrümanlar için eserler yazabilirler.

·   Müzik yeteneği olan ve geliştirilebilen diğer insanlara kıyas-la göz önündedirler, başarıları mutlaktır.

·   Müzik sanatı ile diğer sanat dalları arasında farklı bir iletişim kurabilme, bilgilenme gücüne sahiptirler.

Resim Alanındaki Yetenek Özellikleri

·   Çeşitli konularda akranlarının yaptığından değişik çizimler yaparlar.

·   Resimlere derinlik verir ve parçalar arasında uygun oranlar kullanırlar.

·   Resim yapmayı ciddiye alır, bundan haz duyar ve buna çok zaman harcarlar.

·   Diğer insanların yaptığı resim çalışmalarına ilgi duyarlar.

·   İnsanların eleştirilerinden hoşlanır ve yeni şeyler öğrenirler.

·   Resmi kendi yaşıtlarını ve duygularını ifade etmek için ba-şarılı bir şekilde kullanırlar.

·   Çamur, sabun ve plastilin vb. yumuşak gereçlerle üç boyut-lu figürler yapmaya karşı özel bir ilgileri vardır.

Matematik Alanındaki Yetenek Özellikleri

·   Verilerin ele alınmasında, düzenlenmesinde göze çarpan ye-teneğe sahiptirler.

·   Orijinal yorumlar yaparlar, zihinsel çevikliğe sahiptirler.

·   Yazılı iletişimden çok, sözlü iletişimi tercih ederler; düşünce-lerin iletilmesinde göze çarpan yeteneğe sahiptirler.

·   Aynı problemi farklı yöntemlerle çözebilirler.

·   Olağandışı matematiksel işlemler yapar; gayret gerektiren olağandışı problem sorarlar.

·   Problemi kısa sürede çözer; uygulama, analiz, sentez ve de-ğerlendirmeye odaklanırlar.

·   Matematiği başka kategorilere uyarlayabilirler.

·   Yanlış ve doğruyu seçme güçleri fazladır.

·   İlgisiz gibi görünen işlemler arasında ilgi kurarlar.

Fen Alanındaki Yetenek Özellikleri

·   Düşünce ve hipotezleri test etmeye yönelik deneyler yapar-lar.

·   Fen ve teknik araçları kullanabilir ve bunlara vakıf olurlar.

·   Düşüncelerini hem niceliksel hem de niteliksel olarak ifade edebilirler.

·   Fen bilgisini toplumsal değişim için kullanır ve uygularlar.

·   Bilimsel gözlem, veri toplama ve yorum yapma becerileri var-dır.

·   Problemlere yönelik duyarlılığa, yeni düşünceler geliştirme ve değerlendirme yeteneğine sahiptirler.

·   Yüksek düzeyde mekanik düşünce yeteneğine sahiptirler, uzay ilişkilerine ilgi duyarlar.

·   Fen bilgisi konusunda otorite olan kaynakları tarar, fen ra-porlarını yorumlayarak bir ilgi zemini oluştururlar.

·   Yerinde ve yeterli veri seçer, verilerden geçerli çıkarımlar yapar ve tahminlerde bulunur.

·   Fen bilgisini toplumsal değişim için kullanır ve uygularlar.

·   Bilinen gerçek ve kavramlardan yeni ilişki ve düşünceler oluş-tururlar.

·   Bilimsel gözlem, veri toplama ve yorum yapma becerileri vardır.

·   Düşünceleri ve nesneleri sistematik biçimde bir araya geti-rebilirler.

·   Sorgulamalarında “ne?”, “nasıl?”, “neden?” sorularının öte-sine ulaşmaya çalışırlar.

·   Yaşıtlarına göre alışılmışın dışında nitelikli ürün ortaya ko-yarlar.

·   Olaylar arasındaki bağıntıları, neden-sonuç ilişkilerini ve ben-zerlikleri, yaşıtlarından daha çabuk ayırt edebilirler.

·   Yetişkin denetimi olmaksızın bir proje veya deney üzerinde çalışabilirler.

·   Yeni deneyler yapmaya isteklidirler.

Sosyal Alandaki Yetenek Özellikleri

·   Bağımsız projeler için yüksek standartlar belirlerler.

·   Sınıf arkadaşları tarafından yeni düşünce ve bilgilerin kay-nağı olarak görülürler.

·   Sınıf arkadaşları tarafından, bir grup stratejisti ya da organi-zatörü olarak görülürler.

·   İnsan ilişkilerinde mizahı görür ve kendi kendilerine gülebi-lirler.

·   Yaratıcı öyküler anlatır ya da yazarlar.

·   Geniş bir alana yayılan ve/veya oldukça kapsamlı ilgileri olur.

·   İlerlemiş, yoğunlaşmış ve geniş konulara eğilen bir okuyucu olarak tanımlanabilirler.

·   İnsanlara ve sosyal etkileşimin sonuçlarına karşı duyarlılık, samimi ilgi ve başkalarının düşünce ve ahlaki değerlerini takdir ederler.

·   Özellikle insan davranışlarının değerlendirilmesi açısından eleş-tirel yargı kapasiteleri vardır.

·   Hay