Üstün Zekâlı Çocuk(2.Bölüm)
Üstün Zekâlı ve Yetenekli Çocukların Yararlandığı Özel Eğitim Hizmetleri
Enderun: Üstün zekâlıların özel eğitimi için kurulan ve o za-manki dünya ülkelerinde bir benzerinin bulunmadığı tarihçilerce kabul edilen kurumlardan birincisi Enderun Okulu’dur. Enderun dev-letin sivil ve askerî hizmetlerinde görev alacak olanları yetiştiren ku-rumdur. Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethinin hemen arkasın-dan kurduğu ve haleflerince sürdürülerek 19. yüzyıl başında, 2. Mah-mut devrine kadar devam etmiştir. Öğrenim süresi ortalama 12-14 yıldır.
Enderun okuluna öğrenci alınması şu şekildedir:
Pençik Yasası gereğince “hükümdar hissesi” diye ayrılan sa-vaş tutsaklarının en elverişli olanları, Osmanlı hükümdarlığı altına giren ülkelerin emniyet ve güvenlik aracı olarak saraya gönderdik-leri erkek çocukları veya akraba çocukları, gerek saray hizmetleri ve gerekse askeri güç içinde gerektiğinde esir pazarından alınan çocuklar ve devşirmelerden oluşur. Öğrenci okula kabul edilirken bazı testlere tâbi tutulmaktadır.[i][xvi]
Özel Eğitim Sınıfı: 1964-1970 yılları arasında Ankara ilkokul-larında “Özel sınıf ve türdeş yetenek sınıfları” biçiminde iki de-nemeye girilmiştir. Burada, zekâ bölümleri 120 ve 120’nin üstünde olan ilkokul çocuklarından 2., 3., 4. ve 5. sınıflarda eğitim gören-lere yönelik özel sınıflar açılmıştır.[ii][xvii]
Üstün zekâlı ve yetenekli çocuklar; 6660 sayılı yasa, ilköğ-retimde sınıf atlatma, kaynaştırma ve bilim-sanat merkezinden, ortaöğretimde ise Özel TEV İnanç Türkeş Lisesi, Fen Lisesi, Sos-yal Bilimler Lisesi ve Anadolu Güzel Sanatlar Lisesi’nden yarar-lanmaktadırlar.
6660 Sayılı Yasa: 1948 yılında “İdil Biret-Suna Kan” için çı-karılmıştır. 1950 yılında genişletilerek “resim, müzik ve plastik sa-natlarda” olağanüstü özel yetenek gösteren çocukların küçük yaş-tan itibaren refakatçisiyle birlikte yurtdışında eğitim almasına ola-nak vermektedir.
Sınıf Atlatma: Üstün zekâlı çocuklar, okuma-yazma-aritmetik becerilerini kazanarak ilköğretime gelmektedirler. Bu çocukların 1. sınıfı okumadan 2. sınıfa başlamasının daha yararlı olacağı düşü-nülmektedir. İlköğretim Kurumlar Yönetmeliği’nin 49. maddesi bu uygulamadan yararlanmak isteyen öğrenciler için düzenlenmiştir. Ancak sınıf öğretmeninin ve ailenin dikkat etmesi geren nokta, öğ-retim yılının ilk ayı içinde “sınıf yükseltme sınavının” yapılacak ol-masıdır.
Kaynaştırma Eğitimi: Millî Eğitim Bakanlığı ile İstanbul Üniver-sitesi arasında imzalanan protokol kapsamında İstanbul’daki Beya-zıt İlköğretim Okulu’nda üstün zekâlı çocuklara “kısmî karma eği-tim” verilmektedir. 1., 2. ve 3. sınıflardaki öğrencilerin sınıf mev-cudunun yarısını üstün zekâlı, yarısını rasgele alınan öğrenciler oluşturmaktadır.[iii][xviii]
Bilim-Sanat Merkezi: İlköğretim okullarına devam eden üstün veya özel yetenekli öğrencilerin örgün eğitim kurumlarındaki eği-timlerini aksatmayacak şekilde bireysel yeteneklerinin bilincinde ol-malarını ve kapasitelerini geliştirerek en üst düzeyde kullanmala-rını sağlamak amacıyla açılan bağımsız özel eğitim kurumlarıdır.[iv][xix]
Bilim-sanat merkezlerinde üstün zekâ ve yetenekli çocuklara genel yetenek, resim ve müzik alanında eğitim verilmektedir.
Bilim-sanat merkezine öğrencinin başvurma biçimi şöyledir:
· Üstün veya özel yetenekli öğrencileri belirlemek amacıyla her öğretim yılının ekim ayı içinde Millî Eğitim Bakanlığı’nca hazır-lanan gözlem formu il ve ilçelerde bulunan okullara gönderilmek-tedir.
· Bu gözlem formu 1-5. sınıflar için sınıf öğretmenleri; 6-8. sı-nıflar için şube öğretmenleri tarafından doldurulmaktadır.
· Listeler ve formlar en geç mart ayının sonuna kadar ilgili bi-lim-sanat merkezine gönderilmektedir.
· Aday gösterilen öğrenciler, her yıl mayıs ayında Bilim-Sanat Merkezi müdürlüklerince belirlenen tarihlerde bakanlıkça hazırla-nan grup testine alınmaktadırlar.
· Bireysel inceleme ve değerlendirme sonuçlarına göre sırala-nan öğrenci listelerinin genel müdürlükçe yapılan değerlendirmesi sonunda uygun bulunan listeler, onaylandıktan sonra ilgili merkeze gönderilmektedir.
· Onaylı listelerde yer alan öğrenciler, en yüksek puan alan-dan başlanarak merkeze kaydedilmektedirler.
· Eğitim şekli, yılda üç dönem olarak düzenlenmiştir.
Tablo-3’te bilim-sanat merkezlerinin bulunduğu iller verilmiş-tir.[v][xx]
Tablo-3: Bilim ve Sanat Merkezleri (2004-2005 Eğitim-Öğretim Yılı)
|
S.No. |
OKULUN ADI |
İLİ |
İLÇESİ |
|
1. |
Aydın Doğan Bilim-Sanat Merkezi |
AFYON |
MERKEZ |
|
2. |
Amasya Bilim ve Sanat Merkezi |
AMASYA |
MERKEZ |
|
3. |
Yasemin Karakaya Bilim ve Sanat Mrk. |
ANKARA |
ÇANKAYA |
|
4. |
Bayburt Bilim ve Sanat Merkezi |
BAYBURT |
MERKEZ |
|
5. |
Cevdet Nerse Bilim ve Sanat Merkezi |
BURSA |
M.K.PAŞA |
|
6. |
Bursa Bilim ve Sanat Merkezi |
BURSA |
YILDIRIM |
|
7. |
Denizli Bilim ve Sanat Merkezi |
DENİZLİ |
MERKEZ |
|
8. |
Isparta Bilim ve Sanat Merkezi |
ISPARTA |
MERKEZ |
|
9. |
İstanbul Bilim ve Sanat Merkezi |
İSTANBUL |
KADIKÖY |
|
10. |
Sıdıka Akdemir Bilim-Sanat Merkezi |
İZMİR |
NARLIDERE |
|
11. |
Kastamonu Bilim ve Sanat Merkezi |
KASTAMONU |
MERKEZ |
|
12. |
Kaman Bilim ve Sanat Merkezi |
KIRŞEHİR |
KAMAN |
|
13. |
Ordu Bilim ve Sanat Merkezi |
ORDU |
MERKEZ |
|
14. |
Siirt Bilim ve Sanat Merkezi |
SİİRT |
MERKEZ |
|
15. |
Sinop Bilim ve Sanat Merkezi |
SİNOP |
MERKEZ |
|
16. |
Tekirdağ Bilim ve Sanat Merkezi |
TEKİRDAĞ |
MERKEZ |
|
17. |
Tokat Bilim ve Sanat Merkezi |
TOKAT |
MERKEZ |
|
18. |
Trabzon Bilim ve Sanat Merkezi |
TRABZON |
MERKEZ |
|
19. |
Uşak Bilim ve Sanat Merkezi |
UŞAK |
MERKEZ |
|
20. |
Van Bilim ve Sanat Merkezi |
VAN |
MERKEZ |
|
21. |
Zonguldak Bilim Ve Sanat Merkezi |
ZONGULDAK |
MERKEZ |
Orta öğretimde ise Özel TEV İnanç Türkeş Lisesi, Fen Lisesi, Sosyal Bilimler Lisesi, Anadolu Güzel Sanatlar Lisesi üstün zekâ ve üstün yetenekli öğrencilere hizmet vermektedir.
Özel TEV İnanç Türkeş Lisesi: Her yıl İl Millî Eğitim Müdürlük-lerine kaç öğrenci alacağına ve öğrencide aranan koşulları belirle-yen yazı göndermektedir. İllerde belirlenen öğrenciler okul tarafın-dan sınava tâbi tutulmaktadırlar. Sınavı kazanan öğrenciler okula yatılı olarak kabul edilmektedirler.
Fen Lisesi ve Sosyal Bilimler Lisesi: Millî Eğitim Bakanlığı’nca yapılan orta öğretim kurumları öğrenci seçme ve yerleştirme sınav sonucuna göre öğrenci kabul etmektedir.
Anadolu Güzel Sanatlar Lisesi: İlköğretim okulunu o yıl bitiren öğrencilerin, diploma notu en az 3.00; girecekleri alanla (müzik, re-sim) ilgili derslerin 4., 5., 6., 7. ve 8. sınıflarına ait yıl sonu ortala-masının en az 4.00 olması gerekmektedir. Öğrenci, müzik ve re-sim alanından yetenek sınavına girmektedir. Bu sınav okul tarafın-dan oluşturulan komisyonca yapılmaktadır.
Üstün Zekâlı ve Yetenekli Çocukların Eğitiminde Öğretmen Ne Yapmalı?
Üstün zekâlı ve yetenekli çocukların eğitiminde öğretmenin dik-kat etmesi gereken noktalar şunlardır:[vi][xxi], [vii][xxii], [viii][xxiii]
1. Öğretmen, öğrenim görevlerinin dışında ek öğrenim prog-ramları hazırlaması gerekir. Çünkü, sınıfın seviyesi onların seviye-sinden çok aşağıda kalabilir.
2. Çocuğun çalışma ve ödevlerini, sınıfın işlemekte olduğu konularda ve aynı tempoda tutmaya çalışmamalı, onun gücüne ve hızına uygun ödevler verilmelidir.
3. Ödevlerde tekrara ve alıştırmalara fazla yer verilmemelidir.
4. Daha çok, problem çözme tekniğini gerektiren ödevler verilmelidir.
5. Yarı teknik malzemelerin okunması, özetlenmesi, bazı araç-ların modellerinin yapımı, şemalarının çizimi ve onların çalışma ku-rallarını açıklayıcı ödevler verilmelidir.
6. Tartışma, proje ve dramatizasyon çalışmalarına önem verilmeli, özel proje geliştirmelerine fırsat yaratılmalıdır. Bu projeyi sınıf arkadaşlarıyla paylaşmalarına izin verilmelidir.
7. Tasnif, organize etme ve maddelendirme olanağı veren fırsatlar hazırlanmalıdır.
8. Derste kitaba dayalı etkinliklerden çok, geniş gözlem ve deneylere yer verilmelidir.
9. Kendilerine özgü ilgileri olduğundan, grupla olduğu kadar bireysel çalışmalara da önem verilmelidir.
10. Okul içi ve dışı etkinliklere yönlendirilmelidirler.
11. Önderliği gerektiren ya da önderliği geliştirmeye fırsat verecek çalışmalara katılması için teşvik edilmelidirler.
12. Öğrencinin başarısını, sınıf arkadaşlarının başarı sevi-yesi ile değil kendi öğrenme gücü ve hızı ile karşılaştırmalıdır.
13. Bazı konuların sınıfa öğretilmesinde öğretmene yardımcı olmalarına, arkadaşlarına konuları öğretmelerine izin verilmelidir.
14. Daha zor sorular sorarak ve yeni düşünceler geliştirmele-rini isteyerek, çocukların zekâlarının özellikle yaratıcı yanını geliş-tirmelerine fırsat tanınmalıdır,
15. Bu çocuklarda üstünlük duygusunu yaratmak, aynı “aşa-ğılık duygusu” kadar zararlı sonuçlar doğurur. Çocuk, arkadaşları-nı ve çevresindekileri aşağı görür ve toplumda yalnız bir kişi olarak yaşamına devam etme tehlikesi ile karşı karşıya kalır. Onun için üstünlük duygusunun çocuklarda yaratılmamasına dikkat edilmeli-dir. Bundan dolayı aileye rehberlik yapılmalıdır.
16. Çocuklar üzerindeki dış baskıyı azaltmaya çalışmalıdır. Bazı çocuklar aileleri ve çevre tarafından kendi yeteneklerinin üs-tünde başarıya zorlanmaktadırlar.
17. Öğretmen sürekli kendini yenilemelidir.
18. Akademik konular için resim, müzik, beden eğitimi gibi dersler ihmal edilmemelidir.
19. İleri öğrenim için en uygun yolun seçilmesinde uzman-larla işbirliği yapılmalıdır.
Sınıf öğretmenin üstün zekâlı ve yetenekli çocuklarla çalışır-ken yapmaması gerekenler şunlardır:[ix][xxiv]
1. Aynı konuda tekrara dayanan uzun ödevler vermeme-lidir.
2. Sınıfta onlara değil, diğer arkadaşlarına yanıt vermede öncelik tanıması, çocukların ders ve okula karşı şevkini kırmama-lıdır.
3. Rutin iş ve görevler verilmemelidir.
4. Uygulanması hemen pratik olmayan ya da henüz olası gö-rülmeyen yaratıcı, alışılmamış düşüncelerini dinlemeli, reddedilme-meli ya da bastırmaya çalışmamalıdır.
5. Zamanını boş geçirme olacağı için arkadaşlarına okuldan sonra yeni bilgileri öğretmek için görevlendirilmemelidir.
6. Okul zamanının bir bölümünde arkadaşlarına konuları öğ-renmelerinde yardımcı olması istenmemelidir.
Üstün Zekâlı ve Yetenekli Çocukların Anne-Babaları Ne Yapmalı?
Üstün zekâlı ve yetenekli çocukların eğitiminde anne-babala-rın dikkat etmesi gereken noktalar şunlardır:[x][xxv]